Konak serdara Jovana Mićića u Arilju

Konak serdara Jovana Mićića važan je za istoriju Arilja i razvoj njegove čaršije u 19. veku. U lokalnim istorijskim pregledima gradnja Mićićevog konaka vezuje se za 1823. godinu, na zaravni uz Crkvu Svetog Ahilija, iznad dolina Moravice i Rzava.

Za današnjeg posetioca važna je razlika između istorije zdanja i njegove dostupnosti: objekat poznat kao Mićićev konak demontiran je radi obnove i ne treba ga predstavljati kao otvoren muzej ili očuvanu kuću koju je moguće redovno razgledati. Novija dokumentacija o zaštiti okoline crkve navodi ga kao konak porodice Popović, po predanju Jovana Mićića, i predviđa njegovu rekonstrukciju.

Konak i nastanak varošice

Opština Arilje i lokalni Sportsko-turistički centar izdvajaju gradnju konaka 1823. godine kao jednu od važnih etapa razvoja naselja posle srpskih ustanaka. Oko crkve se obnavljao život, a stanovanje, uprava, trgovina i zanati postepeno su oblikovali buduću varošicu.

Položaj na izdignutoj zaravni bio je značajan: konak se nalazio u prostoru iz kojeg se čaršija kasnije širila prema rekama. U vreme kada je veliki deo stanovništva živeo u skromnijim kućama, spratno zdanje lokalnog starešine izdvajalo se i veličinom i društvenom ulogom.

Opštinski istorijski pregled prenosi i zapis Joakima Vujića iz 1826. godine, koji beleži noćenje kod Jovana Mićića i njegov dom naziva dvorom. Taj naziv govori o utisku koji je zdanje ostavljalo na putnika; ne znači da je u Arilju postojao kraljevski dvor.

Ko je bio Jovan Mićić

Jovan Mićić, poznat kao rujanski knez i serdar, bio je jedna od značajnih ličnosti užičkog i zlatiborskog kraja u prvoj polovini 19. veka. Njegova uloga vezuje se za ustaničko vreme i upravu u Srbiji kneza Miloša Obrenovića.

U radu Istorijskog arhiva Užice o poreklu zlatiborskih Mićića navedeno je da je rođen oko 1785. godine u Mačkatu, a da je umro 1844. godine u Grgusovcu, današnjem Knjaževcu. Isti rad upozorava da nema dokaza da je zvanično nosio titulu serdara, iako je pod tim nazivom ostao poznat u istoriografiji i lokalnom pamćenju.

Priče o Tarabićima i predskazanju njegove sudbine pripadaju predanjima. Ne treba ih koristiti kao dokaz o okolnostima njegove smrti niti njima zamenjivati istorijske izvore.

Spratna kuća sa doksatom

U opisima ariljskog konaka izdvaja se doksat, otvoreni ili poluotvoreni prostor na spratu, namenjen boravku i pogledu prema okolini. Takav element bio je deo izgleda zdanja koje je u lokalnom pamćenju označavano kao jedna od prvih gradskih kuća Arilja.

Dokumentacija objavljena na sajtu Narodne skupštine opisuje konak porodice Popović kao objekat narodnog neimarstva, podignut sredinom 19. veka u bondručnoj konstrukciji. Njegovo vezivanje za Jovana Mićića navedeno je kao predanje. Zato datum 1823. iz istorije Mićićevog konaka i datovanje kasnije sačuvanog objekta ne treba bez objašnjenja predstavljati kao potpuno usaglašene podatke.

Razlika je važna i za razumevanje arhitekture i za buduću obnovu: istorijsko sećanje na vlasnika i stručna identifikacija sačuvane građevine nisu nužno isto.

Demontaža i pitanje obnove

Prema izveštaju lista Politika iz februara 2023. godine, konak je demontiran 2010. godine zbog lošeg stanja, sa namerom da se posle restauracije vrati na prvobitno mesto. Tekst beleži i inicijativu lokalnog udruženja koje je tražilo njegovo vraćanje uz crkvu.

Novija dokumentacija o kulturnom dobru Crkve Svetog Ahilija takođe govori o demontiranom konaku i potrebi rekonstrukcije. Plan obnove nije potvrda da su radovi završeni ili da je objekat otvoren za javnost. U dostupnim izvorima nije pronađena pouzdana potvrda ponovnog otvaranja, pa se ovde ne navode radno vreme, ulaznice ili muzejska postavka.

Nije isti konak kao u Čajetini

Jovan Mićić imao je i konak u Čajetini, u zaseoku Šipovik, na zapadnim obroncima Gradine. Taj kompleks obuhvatao je više zgrada, sa prostorijama za porodicu, goste i poslugu.

Istraživački projekat „Najlepše kuće Zlatibora od XIX veka do danas“ opisuje čajetinsko zdanje na osnovu fotografija i starijih zapažanja. Njegovo rušenje vezuje za 1941. godinu, uz ogradu u samom izvoru. To je druga građevina, čiju sudbinu i arhitektonske detalje ne treba prenositi na konak u Arilju.

Šta obići u Arilju

Priča o konaku može biti polazište za upoznavanje istorijskog centra, ali posetu treba zasnovati na dostupnim lokalitetima. Najvažnija tačka je Crkva Svetog Ahilija, a u njenoj okolini nalaze se zgrada stare škole, adaptirana za galerijsku namenu, i drugi objekti kulturnog života varošice.

Pre dolaska proverite aktuelne izložbe, mogućnost razgledanja i eventualne novosti o obnovi konaka kod Sportsko-turističkog centra Arilje. Za širi plan posete pogledajte vodič kroz Arilje. Stare fotografije konaka treba čitati kao dokument njegovog ranijeg izgleda, a ne kao prikaz današnjeg stanja.

Izvori: Opština Arilje – istorija, Sportsko-turistički centar Arilje, Narodna skupština – dokumentacija o Crkvi Svetog Ahilija i njenoj okolini, Istorijski arhiv Užice – Glasnik 57, 2023, Politika – inicijativa za vraćanje konaka i projekat „Najlepše kuće Zlatibora“ – čajetinski konak.