Arilje

Arilje je grad i sedište opštine u Zlatiborskom upravnom okrugu, na zapadu Srbije, u slivu reka Moravice, Velikog i Malog Rzava. Opština zauzima 349 km² i obuhvata jedno gradsko i 21 seosko naselje; prema popisu iz 2022. godine ima 17.063 stanovnika, od čega 6.639 u samom gradu. Teren je brdsko-planinski, sa uskim pojasom ravnice oko Moravice, na nadmorskoj visini od 330 m u dolini do planinskih visova iznad 1.300 m.

Arilje je dobro povezano sa Užicem, Požegom, Čačkom i Ivanjicom. Kraj je poznat po čistim rekama i šumama: bistre planinske rečice i potoci koriste se za vodosnabdevanje i gajenje ribe, a Veliki Rzav se ubraja među najčistije reke u Srbiji.

Srpska prestonica maline

Arilje je u svetu prepoznatljivo po proizvodnji maline, po čemu se često naziva i prestonicom maline. Region je centar plantažnog gajenja od sedamdesetih godina 20. veka, a zasadi zauzimaju oko 1.200 hektara. Uz voćarstvo i preradu voća, razvijeni su tekstilna industrija, prerada drveta i metaloprerada; ariljski tekstil je poznat i van ovog kraja.

Crkva Svetog Ahilija

Najpoznatija znamenitost Arilja je crkva Svetog Ahilija, zadužbina kralja Stefana Dragutina s kraja 13. veka. Freske su završene 1296. godine i pripadaju vrhuncu srpskog monumentalnog slikarstva 13. veka; među njima su portreti kralja Dragutina, njegove supruge Kataline i njihovih sinova. Crkva je spomenik kulture od izuzetnog značaja.

Sveti Sava je 1219. godine ariljski hram odredio za sedište moravičke episkopije, koja je obuhvatala ariljski, užički, valjevski i čačanski kraj; ovde su stolovali episkopi i potonji mitropoliti. Po Svetom Ahiliju, grčkom episkopu iz 4. veka čije su mošti izbeglice iz Larise donele na mesto današnje crkve, mesto je i dobilo ime — ranije se zvalo Moravice. Njegov praznik, 28. maj, gradska je slava Arilja.

Istorija

Teritorija opštine naseljena je od praistorije: sa obe strane Velikog Rzava nalaze se pećinska nalazišta iz paleolita, a naseljenost se nastavlja kroz bakarno, bronzano i gvozdeno doba. U 1. veku ove krajeve zauzimaju Rimljani i pripajaju ih provinciji Dalmaciji. Iz rimskog perioda potiču lokalitet Gradina u selu Brekovu, gde je bilo utvrđenje, i put od današnje Ivanjice prema Požegi dolinom Moravice.

Iz srednjeg veka potiču utvrđenja Golubinjak iznad Velikog Rzava u selu Visoka i Gradina u Brekovu. Uz Rzav, u selu Bjeluša, nalazi se zaravan Carevo polje sa gomilom kamenja koju meštani zovu careva gomila; predanja je vezuju za logorovanje careve vojske, za vojsku Miroslava, brata Stefana Nemanje, ili za zborno mesto vojske kneza Lazara pred Kosovsku bitku.

Posle Velike seobe Srba 1690. godine Arilje i okolina ostali su pusti, a novi žitelji iz istočne Hercegovine i Crne Gore doseljavaju se sredinom 18. veka. Naselje kod ruševina crkve oživelo je posle srpskih ustanaka, a izgradnjom konaka serdara Jovana Mićića 1823. godine postavljeni su temelji varošice. Čaršija se najpre razvijala pred hramom, a zatim se spuštala prema rekama. Knez Milan Obrenović proglasio je Arilje za varošicu 23. oktobra 1880. godine. Posle Drugog svetskog rata Arilje je bilo sresko sedište do 1955, a današnja opština formirana je decembra 1959. godine.

Crkva Svetog Nikole u Brekovu

Podignuta je u 13. veku u selu Brekovu, 20 km jugozapadno od Arilja. Freske koje prekrivaju zidove oltarskog prostora i naosa potiču iz prve polovine 17. veka. U porti je 1940. godine podignut spomenik kralju Aleksandru I Karađorđeviću. Crkva je spomenik kulture od velikog značaja.

Stara škola i Gradska galerija

Stara škola sagrađena je 1834. godine, u centru grada, uz crkvu Svetog Ahilija. Obnovljena je i danas služi kao Gradska galerija, u kojoj se izlažu umetnička dela i predmeti muzejske i arheološke vrednosti i održavaju likovne radionice za mlade.

Vodena pećina

Na granici sela Brekovo i Dobrače, u kanjonu reke Panjice, nalazi se ulaz u Vodenu pećinu. Pećina još nije istražena; pretpostavlja se da voda koja iz nje izlazi potiče od ponornica nastalih od više izvora. U klisuri Panjice Josif Pančić otkrio je endemsku biljnu vrstu Campanula secundiflora.

Reke i plaže

Nedaleko od centra grada, na Rzavu, uređeno je više plaža i kupališta: Urjak, Sonjine čari, Uski vir, Green Beach — Vukotići, Žuta stena, Viseći most, Šljunkara i Bosa noga, sa kafićem, terenom za odbojku na pesku, prostorom za koncerte i revirom za mušičarenje.