Etno selo Bistrica

Bistrica je selo u opštini Petrovac na Mlavi, poznato po vodenicama, valjavicama i sačuvanom narodnom graditeljstvu. Nalazi se desetak kilometara jugoistočno od Petrovca, uz put prema Žagubici i Boru, na istoimenoj reci u podhomoljskom kraju.

Naziv „etno selo“ ovde označava istorijski seoski ambijent, a ne jedinstven hotelski kompleks. Vodenice, kuće, crkva i druga stara zdanja deo su naselja u kojem ljudi i danas žive. Najzanimljiviji obilazak zato povezuje priču o radu na vodi sa upoznavanjem lokalne istorije i domaćinstava.

Vodenice duž Bistričke reke

Prema Zavičajnom muzeju u Petrovcu na Mlavi, kompleks vodenica i valjavica nastajao je od početka 19. do sredine 20. veka, duž približno pet kilometara rečnog toka. Muzejski pregled navodi deset sačuvanih vodenica i dve valjavice, dok Društvo vodeničara i pomeljara na svojoj stranici navodi osam vodenica u funkciji. To nisu podaci na osnovu kojih bi trebalo obećavati da svaki objekat radi i prima posetioce svakog dana.

Među najstarijim sačuvanim objektima izdvaja se Tomaška vodenica, odnosno vodenica Brane Tomaševića. Za nju je sačuvana tapija iz 1819/1820. godine. Turistički pregled pojašnjava da dokument beleži kupovinu od prethodnih vlasnika, pa godina tapije nije nužno i godina izgradnje.

Na posebnoj stranici lokalne turističke organizacije predstavljene su i Ivkova, Zdravkovića, Milisavčića, Julanska, Velika, Pavićevska i Ružanska vodenica. Njihove različite starosti i položaji pokazuju da se vodeničarski niz razvijao postepeno, prema potrebama sela i okolnih domaćinstava.

Vodenice su uglavnom jednostavne građevine sa jednom ili dve prostorije, kamenim temeljima i drvenim delovima konstrukcije. Najvažnija stvar za posetioca nije samo spoljašnji izgled: uz dogovor sa vlasnikom, rad mehanizma i mlevenje na kamenu objašnjavaju kako je reka pokretala svakodnevnu proizvodnju brašna.

Šta je valjavica

Valjavica, nazvana i valjarica, nije drugi naziv za vodenicu. Dok se u vodenici melje žito, valjavica služi obradi i zbijanju tkanog sukna, koristeći snagu vode. Bistrica zato čuva tragove dva različita zanata i načina upotrebe istog prirodnog izvora energije.

Posebno je predstavljena Tomaška valjavica, zaštićena kao nepokretno kulturno dobro opštinskom odlukom iz 1982. godine. Na njoj su od 1983. do 1985. sprovedeni radovi obnove, uključujući popravke mehanizma. Pri obilasku vredi pitati domaćina kako se razlikuju pogon vodenice i pogon valjavice, umesto posmatranja svih objekata samo kao starih brvnara.

Crkva i sačuvani seoski ambijent

Kulturno-istorijska celina Bistrice obuhvata više od objekata na vodi: u opisima nasleđa navedeni su i stara škola, mehana, kuće i drugi elementi nekadašnjeg seoskog života. Crkva Svetog cara Konstantina i carice Jelene, u narodu poznata kao Đerinac, jedna je od tačaka okupljanja.

Prema opštinskom pregledu naselja, današnja crkva podignuta je 1937. godine na temeljima starog manastira. Poreklo tog ranijeg manastira povezuje se sa dobom despota Stefana Lazarevića, ali kao pretpostavka, ne kao pouzdano utvrđen datum osnivanja. Crkvena porta ima važnu ulogu i u lokalnim svetkovinama i manifestacijama.

Selo olimpijskog maratonca

U Bistrici je rođen Dragutin Tomašević, maratonac koji je predstavljao Srbiju na Olimpijskim igrama u Stokholmu 1912. godine. Njegova biografija daje selu i sportsko-istorijski značaj, odvojen od priče o vodenicama.

U selu postoji spomen-soba posvećena Tomaševiću, a sećanje na njega čuva i memorijalna trka koja povezuje Bistricu i Petrovac na Mlavi. Za posetu spomen-sobi treba unapred proveriti način najave i dostupnost domaćina; ne treba pretpostavljati stalno muzejsko radno vreme.

Predanje o imenu sela

Društvo vodeničara i pomeljara prenosi predanje po kojem su knez Lazar i kneginja Milica, prolazeći ovim krajem, zastali kraj bistre rečice i dali joj ime Bistrica. To je lokalna legenda, ne dokumentovan događaj iz njihovih života.

Zanimljiv deo savremene vodeničarske tradicije je i zakletva objavljena na stranici Društva:

„Zaklinjem se svojom čašću i obrazom da ćemo pošteno mleti brašno i nećemo zakidati na ušuru.“

U toj kratkoj rečenici naglašeni su poštenje u poslu i odnos između vodeničara i ljudi koji donose žito na mlevenje.

Dani vodeničara i pomeljara

Manifestacija „Dani vodeničara i pomeljara“, u pojedinim najavama nazvana i „Sabor vodeničara i pomeljara“, tradicionalno se vezuje za Mali Uskrs. U ranijim programima obilazak vodenica i valjavice povezivan je sa liturgijom, trubačima, folklorom i predstavljanjem domaće hrane.

Proja, kačamak, med i sir pojavljuju se u opisima manifestacije kao deo lokalne ponude. Takav program pokazuje vezu između vodeničarskog zanata i hrane koja se pripremala od samlevenog žita. Ponudu iz ranijih izdanja ipak ne treba shvatati kao svakodnevni jelovnik niti kao potvrđen program naredne godine. Datum, satnicu i objekte uključene u obilazak treba proveriti u najavi konkretnog izdanja.

Kako organizovati posetu

Za prvi dolazak praktično je unapred dogovoriti obilazak sa Društvom vodeničara i pomeljara Bistrica. Na njihovoj stranici objavljeni su kontakt 063 852 4951 i adresa vodenicebistrica@gmail.com. Pri upitu treba navesti da li dolazite pojedinačno ili u grupi i da li želite prikaz rada vodenice, obilazak valjavice ili posetu spomen-sobi.

U selu je predstavljeno i seosko turističko domaćinstvo Gorica-Bistrica, na adresi Cara Dušana 6. To je zaseban smeštajni objekat, ne naziv celog etno sela; raspoloživost, obroke i cenu treba dogovoriti neposredno sa domaćinom.

Obilazak Bistrice može se povezati sa Banjom Ždrelo, Manastirom Gornjak i Manastirom Vitovnica. To su odvojena odredišta u širem kraju, pa za više tačaka u jednom danu treba planirati dodatni prevoz i vreme.

Izvori: Zavičajni muzej Petrovac na Mlavi – Bistrica, Turistička organizacija Petrovac – etno selo, pregled pojedinačnih vodenica i valjavice, Društvo vodeničara i pomeljara, Opština Petrovac na Mlavi – naselja, Olimpijski muzej – Dragutin Tomašević i Turistička organizacija Srbije – Dani vodeničara i pomeljara.