Belovode – vinčansko naselje i praistorijska metalurgija
Belovode su najznačajnije praistorijske arheološko nalazište petrovačkog kraja, sa ostacima velikog vinčanskog naselja i najstarijim poznatim dokazima primarne metalurgije bakra u svetu, datovanim između 5500. i 4500. godine pre nove ere.
Oko deset kilometara jugozapadno od Petrovca na Mlavi, na tromeđi sela Veliko Laole, Krvije i Tabanovac, pruža se brežuljkasti teren koji krije jednu od najvažnijih praistorijskih priča centralnog Balkana. Nalazište Belovode zahvata površinu od oko 70 hektara, što ga svrstava među veća naselja vinčanske kulture, a istoimeni izvor pitke vode u južnom delu lokaliteta dao mu je i ime.
Vinčanska kultura na vrhuncu
Tragovi naselja na Belovodama potiču iz mlađeg neolita, između 5500. i 4500. godine pre nove ere — perioda kada je vinčanska kultura cvala na prostoru centralnog Balkana kao jedna od najsofisticiranijih praistorijskih zajednica Evrope. Sistematska arheološka iskopavanja traju od 1994. godine i do danas su otkrila nekoliko kulturno-hronoloških faza razvoja naselja.
Arhitektura i svakodnevni život
Kuće su bile pravougaone osnove, s dve prostorije, dimenzija do 8 × 4 metra. Zidovi su pravljeni od drveta oblepljenog lepaom, pod od naboja s drvenim oblicama kao supstrukcijom, a krov na dve vode od lakog materijala. U najmlađoj fazi otkriveni su ostaci nekoliko razrušenih stambenih objekata sa sačuvanim kućnim inventarom na podovima, kao i prostor ritualnog karaktera sa pećima i obiljem keramičkih posuda u kojima je prinošena hrana.
Pokretni arheološki nalazi odražavaju bogat zanatski i duhovni život: ulomci i cele keramičke posude raznih oblika, tegovi, pršljenci, alatke od kamena, kremena i kosti. Posebnu grupu čine predmeti religijskog karaktera — antropomorfne i zoomorfne figurine, žrtvenici, amuleti, prosopomorfni poklopci i specifični tipovi posuda.
Najstarija metalurgija bakra na svetu
Najznačajnija pojava na Belovodama jeste primarna metalurgija bakra. Otkrića su revolucionarna: rudnik bakra na oko deset kilometara od naselja u izvorišnom delu reke Reškovice, veliki kameni batovi za rudarenje, keramički kalup za izradu dleta, privesci i na desetine perlica od malahita. Prema dostupnim istraživanjima, radi se o jednim od najstarijih poznatih dokaza namerne obrade bakra u svetu, što Belovode postavlja u sam vrh globalne praistorijske baštine.
Kako doći
Nalazište se nalazi oko 10 km jugozapadno od centra Petrovca na Mlavi, u pravcu sela Veliko Laole. Poseta je moguća tokom sezone iskopavanja, uz prethodnu najavu kod Narodnog muzeja u Petrovcu na Mlavi koji koordinira istraživanjima na lokalitetu.