Manastir Gornjak

Manastir Gornjak krije se duboko u Gornjačkoj klisuri, usečenoj u krečnjačke litice uz reku Mlavu, između Žagubice i Petrovca na Mlavi. Okružen strmim stenama, šumom i rekom koja šumi u podnožju, Gornjak je jedan od slikovitije smeštenih manastira u čitavoj Srbiji — i jedan od retkih koji od svog osnivanja nije prekinuo monaški život.

Ktitor i osnivanje

Manastir je podignuo knez Lazar Hrebeljanović, ktitor koji je u poslednjim decenijama pred Kosovo podizao crkve duž Morave i njenih pritoka kao izraze srpske duhovne i kulturne obnove. Gradnja je završena 1380. godine — svega deset godina pre Kosovske bitke u kojoj je knez Lazar poginuo i potom proglašen za sveca.

Gornjak je deo šire grupe zadužbina moravske Srbije, uz Lazaricu u Kruševcu, Ravaničku tvrđavu i Ljubostinju.

Arhitektura — moravska škola

Manastirski kompleks pripada moravskoj školi srpske crkvene arhitekture — stilu koji je cvao upravo u doba kneza Lazara i despota Stefana, poznat po bogatoj kamenom rezanoj dekoraciji, trolisnim osnovama i elegantnim proporcijama.

Vavedenjska crkva (posvećena Vavedenju Presvete Bogorodice) ima trolisnu osnovu s kupolom — tipičan oblik moravske škole. Zvonik i priprata dodati su naknadno, u kasnijim vekovima obnove.

Kapela Svetog Nikole uklesana je u samu pećinu u klisurastoj steni — jedan od retkih primera srpskog manastirskog graditeljstva u prirodnoj pećini. Ova kapela starija je po poreklu od same Vavedenjske crkve i moguće je da je prethodila osnivanju manastira kao pustinjačko boravište.

Freske

Živopis Gornjaka nije dobro sačuvan — vekovi vlage u klisuri i turbulentna istorija ostavili su traga. U Vavedenjskoj crkvi freske su delimično sačuvane i preslikavane u 19. veku. 1847. godine slikar Živko Pavlović iz Požarevca obnovio je živopis u delu crkve.

Kapela Svetog Nikole čuva najinteresantnije fragmente originalnog slikarstva — uprkos slabijoj očuvanosti, ove freske pokazuju visok kvalitet izvođenja i dragocen su svedok slikarstva moravske epohe.

Đura Jakšić i romantičarski mit

Manastir Gornjak zauzima posebno mesto u srpskoj književnosti 19. veka. Romantičarski pesnik i slikar Đura Jakšić posetio je Gornjak sredinom 19. veka i o toj poseti napisao poemu „Put u Gornjak" — lirski opis putovanja kroz klisuru, susreta s monasima i atmosfere manastira usred divlje prirode. Pesma je bila popularna i doprinela je da Gornjak stekne gotovo legendarni status u srpskoj kulturnoj svesti.

Gornjačka klisura

Manastir je nemoguće posmatrati odvojeno od klisure u kojoj leži. Gornjačka klisura je krečnjačka provalija Mlave — reka je kroz milenijume usekla kanjon s vertikalnim stenama, pećinama i zelenilom koje u leto potpuno zaklanja nebo. Klisura je zaštićena kao prirodno dobro i sama po sebi vredna poseta nezavisno od manastira.

Poseta

Manastir se nalazi uz put koji spaja Petrovac na Mlavi i Žagubicu — 27 km od Žagubice i oko 13 km od Petrovca. Autobuska linija između ova dva mesta prolazi pored manastira više puta dnevno, što Gornjak čini dostupnim i bez automobila. Parking je dostupan uz ulaz u klisuru.