Manastir Voljavča

Manastir Voljavča nalazi se kod Stragara, na severoistočnim obroncima Rudnika, u sastavu Eparhije šumadijske. Posvećen je Svetim arhangelima Mihailu i Gavrilu. Njegov značaj ne počiva samo na starosti: u istočnom konaku je 1805. godine zasedao Praviteljstvujušči sovjet srpski, jedno od ključnih tela vlasti u ustaničkoj Srbiji.

Za posetioca su zato podjednako važni crkva, konak poznat kao Karađorđev i postavka koja prikazuje svakodnevni život manastira u 19. veku. To je obilazak u kojem se istorija državnih ustanova može povezati sa sasvim običnim predmetima: ognjištem, posuđem i prostorom za stanovanje.

Srednjovekovno poreklo i kasnije obnove

Osnivanje Voljavče vezuje se za Mihaila Končinovića iz Srebrenice kod Stragara, vlastelina iz kasnog 14. ili prve polovine 15. veka. Podaci o njemu sačuvani su u kasnijem zapisu koji se oslanja na starije dokumente. Predanje o nastanku manastira u 11. veku ne treba izjednačavati sa pouzdanim istorijskim datovanjem; Srpska enciklopedija navodi da je podatak o 1050. godini odbačen u savremenoj nauci.

Manastir se pojavljuje u osmanskim katastarskim popisima prve polovine 16. veka. Obnovu iz 1551. godine izvori povezuju sa Živkom Končinovićem, potomkom prvog ktitora. Kasniju istoriju obeležili su napadi, požari i ponovne gradnje, naročito tokom 18. veka.

Posle stradanja u vreme Kočine krajine, crkva je obnovljena 1796–1797. godine. Zbog tih velikih zahvata, današnji izgled hrama nije neizmenjen ostatak srednjovekovne građevine. Zvonik na zapadnoj strani podignut je 1838. godine, zaslugom Janićija Đurića, Karađorđevog sekretara i ustaničkog starešine.

Konak u kojem je radila ustanička vlada

Istočni konak podignut je 1765. godine, nekoliko decenija pre Prvog srpskog ustanka. Za potrebe Sovjeta preuređen je 1805, posebno njegov spratni deo. Naziv Karađorđev konak zato ne znači da je zgrada prvobitno sagrađena kao Karađorđeva rezidencija.

Praviteljstvujušči sovjet bio je organ centralne vlasti ustaničke Srbije, često opisivan kao prva ustanička vlada. Na njegovom čelu nalazio se prota Mateja Nenadović. Voljavča je bila jedno od njegovih prvih sedišta, pre prelaska u Bogovađu i zatim Smederevo.

Zaklonjenost u rudničkom kraju imala je praktičnu vrednost, ali i cenu. Prota Mateja je u sećanjima opisao oskudicu i izdvojenost ovog mesta. U emisiji Radio Beograda prenet je njegov zapis:

„U Voljavči pustinja, planina i vrlet, niti imamo što izesti ni popiti...“

Taj kratak opis daje drugačiju sliku početaka državne uprave od predstave o velikoj sali i svečanim zasedanjima. Odluke su donošene u skromnom manastirskom prostoru, uz teškoće snabdevanja i komunikacije. Konak je zbog toga važan i kao istorijska građevina i kao mesto na kojem se mogu razumeti uslovi rada ustaničkih institucija.

Crkva, zvonik i drveni tremovi

Crkva ima osnovu trikonhosa, sa oltarskom apsidom i dvema bočnim pevnicama, kupolom nad središnjim delom i pripratom na zapadu. U njenom rasporedu prepoznaju se elementi moravske graditeljske tradicije. Fasade su jednostavne, malterisane, bez raskošne kamene dekoracije.

Visoki zapadni zvonik iz 19. veka razlikuje se od nižeg tela crkve. Kada se hram posmatra spolja, taj odnos jasno pokazuje da je kompleks nastajao i menjao se kroz više epoha.

Na istočnom konaku naročito su uočljivi drveni tremovi i obrađeni stubovi. Donji delovi zidani su kamenom, dok je u spratnoj konstrukciji korišćen bondruk, sistem drvenog skeleta sa ispunom. To zdanje pripada stambenom i manastirskom graditeljstvu svog vremena; ne treba ga opisivati kao palatu.

Postavka o svakodnevnom životu

Povodom dvesta godina od zasedanja Sovjeta, 2005. godine uređena je etnološka postavka u konaku. Autorke izložbe su kustoskinje Svetlana Radojković i Nataša Nikolić, a opis postavke objavio je današnji Narodni muzej Šumadije u Kragujevcu.

U prizemlju su rekonstruisani manastirska ćelija, odžaklija sa ognjištem i ostava. Izloženi predmeti prikupljani su u okolnim selima, među kojima su Kotraža, Ljubičevac i Zlošnica. Keramičke i metalne posude, pribor za pripremu hrane i drugi kućni predmeti pokazuju kako se živelo, a ne samo ko je zasedao u konaku.

Gostinjska soba i biblioteka povezuju postavku sa Karađorđem, protom Matejom i početkom rada Sovjeta. U opis izložbe uključen je i crtež manastira Feliksa Kanica. Dostupnost konaka i postavke za konkretan termin treba proveriti pre dolaska; istorija izložbe sama po sebi nije potvrda stalnog turističkog radnog vremena.

Tanasko Rajić i kulturno nasleđe

Voljavča je povezana i sa Tanaskom Rajićem, ustaničkim junakom poginulim u bici na Ljubiću 1815. godine. Prema Srpskoj enciklopediji, njegova glava položena je uz severnu pevnicu crkve. Taj podatak dodatno povezuje manastir sa događajima oba srpska ustanka.

Kompleks je 1979. godine kategorisan kao kulturno dobro od velikog značaja. Njegova vrednost obuhvata crkvu, stare konake i istorijsku ulogu mesta, a ne samo jednu izdvojenu građevinu.

Poseta Voljavči i okolini Stragara

Manastir se nalazi nekoliko kilometara od Stragara. Eparhijski pregled navodi udaljenost od oko pet kilometara, dok drugi stručni opisi daju kraće rastojanje; za dolazak je korisnije pratiti lokaciju manastira i proveriti prilaz nego računati na jednu preciznu kilometražu.

Objavljena adresa je Manastir Voljavča, 34323 Stragari, a telefoni 034 6522 350 i 066 954 1850. Za grupni obilazak, ulazak u konak i fotografisanje unutrašnjosti prethodno se dogovorite sa domaćinima. Voljavča je aktivan manastir, pa razgledanje treba prilagoditi bogosluženju i životu sestrinstva.

U okolini se nalazi i manastir Blagoveštenje na Rudniku. Širi izlet može se povezati sa Topolom ili Kragujevcem, uz zasebno planiranje vremena za vožnju i dostupnost svakog lokaliteta. Pri pretraživanju obratite pažnju da ovu rudničku Voljavču kod Stragara ne zamenite sa istoimenim manastirom u Tavniku, između Kraljeva i Čačka.

Izvori: Eparhija šumadijska – Voljavča, Srpska enciklopedija – Voljavča, Zavod za zaštitu spomenika kulture Kragujevac, Narodni muzej Šumadije – postavka u konaku i Radio Beograd – sećanja na manastir Voljavču.