Lazarevac

Lazarevac je gradsko i upravno središte istoimene beogradske opštine, u kolubarskom kraju, uz pravac Ibarske magistrale. Njegov identitet oblikovali su razvoj čaršije u 19. veku, sećanje na Kolubarsku bitku i rad Rudarskog basena „Kolubara“. Za posetioca to znači nekoliko različitih tema na relativno malom prostoru: memorijalno nasleđe, likovnu umetnost, rekreaciju i industrijski pejzaž.

Prvi obilazak najbolje je započeti u centru, kod Hrama Svetog Dimitrija sa spomen-kosturnicom, a zatim nastaviti prema Modernoj galeriji i Kamengradu. Očaga i seoske crkve traže zaseban deo puta, dok posetu rudarskim objektima treba prethodno dogovoriti.

Kako je naselje na brdu postalo Lazarevac

Pre nastanka Lazarevca, obližnji Šopić bio je upravno središte ovog kraja. Prema opštinskom istorijatu, prvu kuću na brdu Zbegovac podigao je 1858. godine Negovan Nedeljković iz Šopića. Za njim su dolazili drugi stanovnici, trgovci i zanatlije, pa su kuće i radnje postepeno formirale novo naselje.

Zbegovac je dobijao poštu, telegraf i druge ustanove još pre zvaničnog imenovanja. Njegovi stanovnici su 1887. zatražili ime i status opštine, čemu su se predstavnici Šopića protivili. Iza priče o osnivanju grada zato stoji i spor između starog središta i sve snažnijeg naselja na brdu.

Ime Lazarevac ozvaničeno je 28. juna 1889. godine, u vreme obeležavanja pet vekova od Kosovske bitke, u čast kneza Lazara. Sedište kolubarskog sreza preseljeno je iz Šopića 1895. godine. Lazarevačka opština postala je deo Beograda 1971. godine.

Hram Svetog Dimitrija i spomen-kosturnica

Najvažnije memorijalno mesto u gradu je Hram Svetog velikomučenika Dimitrija sa spomen-kosturnicom ratnika poginulih u Kolubarskoj bici 1914. godine. Posebno je značajno to što su u kripti zajedno položeni posmrtni ostaci srpskih i austrougarskih vojnika. Mesto nije samo podsećanje na vojnu pobedu, već i na ljudske gubitke obe vojske.

Odbor za podizanje spomen-crkve osnovan je 1921, a gradnja je počela 1938. godine. Radovi su prekidani ratom i stradanjem objekta. Važna etapa obnove završena je 1964. godine, kada je, povodom pedesetogodišnjice bitke, otvorena kripta sa muzejskom postavkom.

Za arhitektonsko oblikovanje hrama važan je rad Ivana Rika, dok je uređenje kripte tokom posleratne obnove povezano sa arhitektom i konzervatorom Dobroslavom St. Pavlovićem. Spomen-kosturnica ima status kulturnog dobra od izuzetnog značaja.

Za razgledanje kripte i grupnu posetu treba proveriti mogućnost ulaska i najave. Hram je i aktivan verski prostor, pa se obilazak usklađuje sa bogosluženjem i pravilima domaćina.

Moderna galerija i legat Lepe Perović

Moderna galerija Lazarevac nalazi se u pešačkoj zoni, na adresi Karađorđeva 29, u adaptiranom prostoru nekadašnje robne kuće „Kolubara“. Otvorena je 28. juna 2002. godine kao izdvojena jedinica Centra za kulturu.

Njena zbirka povezana je sa poklonom kolekcionarke Leposave Lepe Perović, koja je gradu ustupila šezdeset umetničkih dela, uglavnom jugoslovenskih autora 20. veka. Galerija ima stalnu postavku, zbirku umetnosti naive i prostor za povremene izložbe. Tako se obilazak grada može povezati sa upoznavanjem umetnosti, a ne samo sa njegovom vojnom i rudarskom istorijom.

Na stranici Moderne galerije navedeno je radno vreme ponedeljak–petak 10–19, subota 10–15 časova, uz mogućnost unapred najavljene grupne posete nedeljom. Pre dolaska proverite aktuelni program i eventualne izmene; objavljeni kontakt galerije je 011 427 0074.

Kamengrad: umetnost na otvorenom

Kamengrad je ambijentalna celina u centru Lazarevca, delo vajara Bogosava Živkovića i arhitekte Dragane Vukmirović. Nije srednjovekovno utvrđenje, iako njegovo ime i kameni zid mogu izazvati takav prvi utisak.

Kompleks spaja kamen različitih oblika, zelenilo i prostor za manja kulturna okupljanja. Ima četiri kapije, nizak talasasti zid i pozornicu. Mlinski kamenovi, žrvanj, ognjište i kamene klupe uvode elemente seoskog nasleđa u gradski prostor. Kamengrad je pogodan kao kraća stanica u šetnji između drugih tačaka centra; koncerti i predstave zavise od najavljenog programa.

Jezero Očaga i rekreacija

Očaga je veštačko jezero i rekreativni kompleks uz Ibarsku magistralu. Turistička organizacija navodi šetalište oko jezera, zelene površine, sportske terene, uređenu plažu i sadržaje za decu.

Za posetu van letnje sezone najvažniji su šetnja i boravak uz vodu. Za kupanje, rad ugostiteljskih objekata, dostupnost pojedinih sadržaja i eventualne naknade treba proveriti aktuelne uslove kod upravljača. Sam podatak da je jezero uređeno ne potvrđuje da su svi sadržaji otvoreni tokom cele godine.

U gradu postoji i Sportski centar „Kolubara“, dok se više informacija o rekreativnoj ponudi može naći u pregledu sporta u Lazarevcu.

Kolubara i industrijski pejzaž

Rudarski basen „Kolubara“, sa sedištem u Lazarevcu, važan je za razumevanje savremenog grada. Površinska eksploatacija lignita, veliki rotorni bageri, transporteri i industrijska železnica menjali su izgled kraja i njegovu privredu.

Lokalna turistička organizacija u industrijskoj ponudi izdvaja vidikovac u Medoševcu, industrijski krug u Vreocima, rekultivisane površine i druge teme vezane za rudarstvo. Takav obilazak može pokazati razmere proizvodnje koje se teško razumeju samo kroz podatke o količini uglja.

Aktivni kopovi nisu slobodno dostupna izletišta. Za ulazak u proizvodni prostor potrebni su dogovor sa nadležnima i poštovanje bezbednosnih pravila. Ne treba samostalno prilaziti radnim zonama, transporterima ili ivicama kopova. Mogućnosti organizovanog obilaska i dostupnost vidikovca proveravaju se pre dolaska.

Crkve u okolnim selima

U turističkim pregledima lazarevačkog kraja izdvajaju se crkve brvnare u Brajkovcu, Vreocima i Baroševcu, kao i hramovi u Šopiću, Drenu i drugim naseljima. Ovi objekti pripadaju široj opštini, ne užem gradskom centru.

Za kraći boravak dovoljno je izabrati jednu dodatnu tačku, umesto pokušaja da se ceo kraj obiđe u jednom danu. Položaj objekta, pristup i mogućnost razgledanja unutrašnjosti treba proveriti posebno, naročito u naseljima čiji su putevi i okruženje menjani zbog rudarske eksploatacije.

Predlog jednodnevnog obilaska

Za prvi dolazak praktičan raspored je spomen-kosturnica, šetnja centrom, Moderna galerija i Kamengrad, uz završetak na Očagi ako vreme i sezona odgovaraju. Posetu galeriji prilagodite njenom radnom vremenu, a ulazak u kriptu najavite kada dolazite u grupi.

Rudarsku turu ili obilazak seoskih crkava bolje je planirati kao zasebno proširenje izleta. Informacije o dostupnosti lokaliteta i organizaciji posete daje Turistička organizacija GO Lazarevac, na adresi Karađorđeva 20. Objavljeni telefoni su 011 787 2781 i 066 802 5995, a elektronska adresa info@lazarevacturisticka.org.

Izvori: GO Lazarevac – istorijat, Turistička organizacija – spomen-kosturnica, Kamengrad, Očaga, turistička ponuda Lazarevca, Centar za kulturu – Moderna galerija i EPS – Rudarski basen Kolubara.