Jakovo

Jakovo je naselje u jugoistočnom Sremu, u gradskoj opštini Surčin, oko 24 kilometra jugozapadno od centra Beograda. Od Surčina je udaljeno približno šest kilometara, a od Save oko četiri. Njegova prošlost povezuje ravničarsko stočarstvo, život na nekadašnjoj granici i versko nasleđe, dok arheološki nalazi svedoče o naseljavanju ovog prostora mnogo pre prvog pisanog pomena sela.

Za obilazak su najvažniji Crkva Vaznesenja Gospodnjeg u naselju i Manastir Fenek u blizini. Jakovo se može povezati i sa izletom kroz Boljevce, Progar i Bojčinsku šumu, ali nije naselje neposredno na savskoj obali: za odlazak do reke treba planirati poseban deo puta.

Kako je Jakovo dobilo ime

Prema lokalnom predanju, ime potiče od stočara Jakova, odnosno Jaka. U vreme pre izgradnje zaštitnih nasipa Sava je plavila okolne livade. Kada bi se voda povukla, čobani bi dovodili stoku na ispašu i okupljali se kod Jakovljeve kolibe. Iz takvog dogovaranja odlaska „do Jakova“ predanje izvodi naziv sela.

To je priča o poreklu imena, a ne dokazana etimologija. U opštinskom istorijskom pregledu prvi pisani pomen Jakova vezuje se za 1404. godinu. Odvojeno od toga, najstariji poznati pisani pomen obližnjeg Feneka potiče iz 1563. godine; te dve hronologije ne treba poistovećivati.

Selo od 99 kuća

Jedan od zanimljivijih opisa starog Jakova ostavio je Franc Štefan Engel 1786. godine. U njegovom pregledu Srema selo ima 99 kuća, raspoređenih u jednoj liniji, sa krovovima od trske i rogozine. Beleži i oficirski smeštaj, škole i drvenu crkvu.

Takav zapis pokazuje drugačiji izgled naselja od današnjeg: građevinski materijal dolazio je iz neposrednog okruženja, a prisustvo oficira i školskih ustanova govori o organizovanom životu u graničarskom Sremu. Engel pominje i prevoz svinja i druge robe skelom u blizini Ostružničkog čardaka. Sava je zato bila i granica i saobraćajni pravac, važan za privredu okolnih sela.

Crkva Vaznesenja Gospodnjeg

Crkva Svetog Vaznesenja u Jakovu podignuta je od 1807. do 1810. godine, na mestu starijeg hrama iz 18. veka. Prema podacima Zavoda za zaštitu spomenika kulture grada Beograda, oblikovana je u duhu klasicizma, sa elementima baroka i ampira. Gradili su je zidarski majstor Jozef Vertih i tesar Johan Majer.

Posebno je vredan ikonostas koji je sredinom 19. veka izradio drvorezbar Petar Jakšić. Ikone i zidne kompozicije oslikao je zemunski slikar Živko Petrović između 1855. i 1862. godine. Zavod ga izdvaja kao retko celovito i dobro očuvano ostvarenje srpskog klasicizma tog vremena.

U crkvenom fondu čuvaju se i stare knjige iz 17. i 18. veka, ikone, nameštaj i protokoli. To ne znači da su svi predmeti stalno izloženi posetiocima. Razgledanje unutrašnjosti treba uskladiti sa bogosluženjem i dogovorom sa parohijom. Seoska slava Jakova je Sveta Petka.

Fenek i Zlatni krst

Manastir Fenek, posvećen Svetoj Paraskevi, nalazi se oko dva kilometra jugozapadno od Jakova. Njegova rana istorija vezuje se za predanja o Brankovićima, dok pisana svedočanstva potvrđuju postojanje manastira u 16. veku. Iako nije na Fruškoj gori, istorijski je povezan sa njenim manastirskim krugom.

Na putu iz Jakova prema Boljevcima nalazi se Zlatni krst, kameno obeležje iz 1747. godine. Nije reč o krstu napravljenom od zlata, već o nekadašnjem međašu manastirskog poseda. Zbog te veze sa Fenekom predstavlja zanimljivu dopunu obilasku: svedoči i o prostoru koji je manastir koristio, a ne samo o njegovim građevinama.

Kormadin: prošlost ispod današnjeg naselja

Arheološko nalazište Kormadin, na severnom obodu Jakova, pokazuje da je ovaj prostor bio naseljen još u vreme vinčanske kulture. Na istom lokalitetu otkrivena je i nekropola iz 5. i 6. veka, povezana sa Gepidima. Istraživanja su obavljana pre Prvog svetskog rata, zatim tokom pedesetih godina 20. veka i ponovo 2008. godine.

Kormadin nije jedini lokalitet u okolini. Na Kaluđerskim livadama zabeleženi su ostaci antičkog naselja i srednjovekovna nekropola. Ovi nalazi daju Jakovu istorijsku dubinu koja nije vidljiva pri prolasku glavnom ulicom. Ipak, arheološko nalazište ne treba predstavljati kao uređen park sa stalnim obilascima; za stručnu posetu potrebno je prethodno proveriti mogućnosti kod nadležnih ustanova.

Izlet kroz surčinski deo Srema

Poseta crkvi i Feneku može se nastaviti prema okolnim naseljima i izletištima:

• Boljevci, za obilazak naselja na savskom pravcu i upoznavanje srpskog i slovačkog nasleđa;
• Bojčinska šuma kod Progara, za šetnju i boravak u šumskom ambijentu;
• Bečmen i Bečmenska bara, kao odvojena etapa izleta za posetioce zainteresovane za vodene lokalitete i ribolov.

Za kraću posetu najjednostavnije je povezati samo Jakovo i Fenek. Više naselja u jednom danu traži dodatno vreme i plan prevoza, naročito kada se dolazi autobusom.

Jakovo i Expo 2027

Širi prostor Surčina dobija novu infrastrukturu u okviru priprema za specijalizovanu međunarodnu izložbu Expo 2027, najavljenu za period od 15. maja do 15. avgusta 2027. godine. Tema je „Igra za čovečanstvo: sport i muzika za sve“.

Za posetioce Jakova ovaj projekat je važan pre svega zbog promena u okolnom prostoru i saobraćaju. Budući izložbeni kompleks nije isto što i postojeće znamenitosti sela. Aktuelne informacije o programu i pristupu treba proveravati kod organizatora Expo 2027, a pri dolasku u Jakovo pratiti eventualne privremene izmene prevoza.

Dolazak javnim prevozom

Do Jakova saobraća linija 610, Zemun /Kej oslobođenja/ – Jakovo. Kroz naselje prolazi i linija 605, Novi Beograd /Blok 45/ – Progar, koja omogućava nastavak prema Boljevcima i Progaru.

Pre polaska proverite trasu linije 610 i aktuelni red vožnje linije 605. Za Fenek je potrebno posebno planirati završni deo puta od naselja do manastira.

Izvori: Strategija lokalnog održivog razvoja GO Surčin 2021–2030, Zavod za zaštitu spomenika kulture grada Beograda – crkva u Jakovu, Istorija Srema – Engelov opis iz 1786. godine, Archaeology and Science 16 – lokaliteti Jakova, naučni zbornik CASB 2023 – turistički potencijali Surčina i Turistička organizacija Beograda – Surčin.