Manastir Privina Glava

Manastir Privina Glava nalazi se na zapadnim obroncima Fruške gore, u blizini sela Privina Glava i Bikić Do, nedaleko od Šida. Posvećen je Svetim arhangelima Mihailu i Gavrilu i ubraja se među fruškogorske manastire, jednu od najvažnijih celina srpske duhovne i kulturne baštine u Sremu.

Do manastira se najčešće dolazi putem od Šida prema Iloku i Dunavu. U selu Bikić Do odvaja se put ka Privinoj Glavi, a odatle do manastira ima oko dva kilometra. Položaj manastira, između sremskih sela, voćnjaka i šumovitih padina Fruške gore, daje mu miran i izdvojen karakter.

Berkasovo i Brankovići

Na levoj strani puta, idući od Šida prema Dunavu i Iloku, nalazio se srednjovekovni grad Berkasovo. Oko njega je u kasnijim vekovima izgrađeno selo Berkasovo, a lokalitet na kome se, duboko pod zemljom, nalaze temelji starog grada narod naziva Despotovac.

Srednjovekovni Berkasovo ima važno mesto u istoriji Srba jer se vezuje za srpske despote iz loze Brankovića, koja je Srbima vladala od 1427. do 1502. godine. Ugarski kralj Matija Korvin, želeći pouzdane branioce od turskog prodora na sever, pozvao je srpskog despota Zmaj Ognjenog Vuka, sina slepog despota Grgura Brankovića i unuka Đurđa Smederevca, da dođe u Ugarsku.

Zmaj Ognjeni Vuk se odazvao pozivu 1465. godine. Za uzvrat su mu darovani gradovi Kupinovo, Slankamen i Berkasovo, mnoga sela i spahiluci, a postavljen je i za srpskog poglavara celog Srema. Posle njegove smrti u Kupinovu 1485. godine, bez naslednika, kralj Matija Korvin pozvao je njegove rođake Đorđa i Jovana Brankovića, sa majkom Angelinom, da preuzmu dostojanstvo i imetak. Stariji brat Đorđe se ubrzo zamonašio, a mlađi Jovan Branković preuzeo je upravu nad despotstvom Srema.

Nakon smrti Jovana Brankovića 1502. godine, njegova udova Jelena preudala se za hrvatskog plemića Ivana Berislavića, kome je ugarski kralj Vladislav darovao despotsko dostojanstvo i grad Kupinovo. Grad Berkasovo razorili su Turci 1526. godine, tokom pohoda ka Ugarskoj i Mohačkom polju.

Nastanak manastira

Narodno predanje kazuje da je u 12. veku vlastelin ili pustinjak Priva, odnosno Priba, osnovao mali manastir, po kome je svetinja dobila ime Privina Glava. Zna se da je najstarije manastirsko zdanje vremenom srušeno, a tradicija obnovu vezuje za 1496. godinu i despota Jovana Brankovića, uz pomoć njegovog starijeg brata, vladike Maksima Brankovića, rođenog kao Đorđe Branković.

Prvi sigurni istorijski podaci o manastiru potiču iz 1566/67. i 1578. godine, kada je zabeležen u turskim katastarskim tefterima radi plaćanja poreskih dažbina. Jedan od važnih pomena datira iz 1607. godine i vezuje se za tipik pisan u manastiru Privina Glava za vreme kir-Siona. Taj tipik je kasnije čuvan u manastiru Kovilju, koji su, prema predanju, osnovali monasi iz Privine Glave na manastirskom imanju.

Godine 1627. manastir je posetio patrijarh Pajsije, veliki srpski književnik i bibliograf. Tom prilikom u manastiru je našao čuveni Minhenski psaltir. Nakon prepovezivanja, psaltir je naredne godine vraćen manastiru. Tokom austrijsko-turskih ratova, 1688. godine, danas nepoznati austrijski oficir odneo je psaltir, a po svoj prilici tih godina manastir je opljačkan i opusteo.

Današnja crkva

Na temeljima starije male crkve, zidane ciglom i blatom, 1741. godine počela je izgradnja današnje velike crkvene građevine. Crkva je završena 1760. godine, u vreme igumana kir-Stevana i patrijarha Arsenija IV, a tronisao ju je mitropolit Pavle Nenadović. Posvećena je Saboru Svetih arhangela Mihaila i Gavrila.

Kao ktitor se pominje gospodar Sima Vuković iz Šarengrada, uz pomoć bogatih trgovaca, jednog graničarskog oficira iz okoline manastira, iz Šida, Osijeka i Vukovara, kao i narodnih priloga. Kube crkve izvedeno je po uzoru na neobično kube manastira Novo Hopovo.

Ranije započeti zvonik pominje se kao nedovršen 1753. godine, a konačan izgled dobio je 1792. Na bakrorezu Mihaila Troha iz 1837-1841. godine dominira visok zvonik sa izuzetno dekorativnom limenom kapom. Ta kapa je, po svoj prilici, nešto pre 1900. godine zamenjena skromnijom.

Stare zgrade manastirskih konaka, u visini prizemlja i sprata, podignute su od 1753. do 1771. godine. Tokom rekonstrukcije 1829. godine zadržan je njihov barokno-klasicistički stil, koji je ostao prepoznatljiv do danas.

Ikonostas i živopis

Autorstvo ikonostasa u crkvi nije potpuno razjašnjeno. Zapis u pevnici iz 1791. godine upućuje na Kuzmana Kolarića, žitelja Laćarka. Živopis crkve obnovljen je 1829. godine, a kasnije je crkvu, između ostalih, oslikavao i poznati srpski slikar Aksentije Marodić (1838-1911).

Privina Glava je tokom vekova čuvala rukopise, liturgijske predmete i umetnička dela, zbog čega nije važna samo kao monaška zajednica već i kao mesto pamćenja srpske pismenosti, ikonopisa i crkvene umetnosti u Sremu.

Stradanje u 20. veku

Manastir je u 20. veku pretrpeo velika stradanja. Decenijama nije obnavljan kako je trebalo, a tokom Drugog svetskog rata bio je rušen, pljačkan i skrnavljen. Godine 1942. u manastiru su se smestile ustaške jedinice, a tada je uništena manastirska biblioteka sa oko 1.200 crkvenih knjiga.

Iz manastira su nestale mnoge dragocenosti: žezlo pećkog patrijarha Joanikija II (1346-1354), izrađeno od slonove kosti, biserne školjke i kornjačevine; kapa despota Jovana Brankovića od zelene kadife, izvezena srebrnim i zlatnim koncem, sa zlatnim krstom na temenu; bakrorez iz 1758. godine, dar mitropolita Pavla Nenadovića; kao i mnoge privilegije, konfirmacije i druga akta iz 18. veka, iz doba austrijskih vladara Josifa II, Karla VI i Marije Terezije.

Posle rata, u periodu komunističke vlasti, usledila je dugotrajna državna i društvena nebriga za srpske svetinje. Siromaštvo crkve, manastira i naroda, kao i zub vremena, dodatno su ubrzali propadanje manastirskih objekata.

Obnova manastira

Od pamtiveka su umni i Bogu predani ljudi ulagali svoje duhovne, intelektualne i fizičke sposobnosti u opstanak srpskih svetinja. Za Privinu Glavu zaslužni su mnogi znani i neznani dobrotvori, koji se pominju na bogosluženjima.

Među poznatim obnoviteljima i starešinama manastira navode se arhimandrit Kiprijan Stanulović (1868-1871), iguman Teofan Kosovac (1871-1905), arhimandrit Danilo Pantelić (1905-1906), iguman Danilo Brzaković (1906-1909), iguman Metodije Subotin i jeromonah Hadži-Arsenije Jeremić. Hadži-Arsenije je pohodio Svetu zemlju, poklonio se grobu Hrista Spasitelja i mestima vezanim za Hristov život i stradanje, zbog čega je dobio počasni naziv hadži.

Nova obnova manastira započela je 1991. godine, za vreme oca Gavrila Marića, sa blagoslovom episkopa sremskog Vasilija i uz pomoć dobrotvora i naroda. Najpre je zaustavljeno propadanje objekata, a zatim su usledile rekonstrukcije i novogradnja. Obnovljen je krov na starom zdanju konaka, izgrađeni su nova crkva sa novim konakom, letnjikovac, krstionica i prodavnica.

Manastir danas

Danas je Manastir Privina Glava jedna od značajnih svetinja zapadne Fruške gore i jedan od manastira koji se često obilaze na fruškogorskoj manastirskoj ruti. Pripada Eparhiji sremskoj Srpske pravoslavne crkve i zaštićen je kao spomenik kulture od izuzetnog značaja.

Posetioci u manastir dolaze zbog molitve, istorije, arhitekture i mirnog fruškogorskog ambijenta. Posebnu vrednost ima veza manastira sa Brankovićima, starim Berkasovom, rukopisnom tradicijom i burnom istorijom Srema.

Poseta

Manastir je najlakše obići iz pravca Šida, preko Bikić Dola i sela Privina Glava. Poseta se može povezati sa obilaskom Berkasova, Šida, Iloka i drugih fruškogorskih manastira. Kao i kod drugih aktivnih manastira, preporučuje se miran obilazak, pristojno oblačenje i poštovanje manastirskog poretka.